TRANSCRIPCIÓN FONOLÓGICA
Aquí presentamos este material genuido de trancripción fonológica a partir de los materiales recopilados en cintas magnetofónicos. El único propósito es difundir la lengua aymara, mantener siempre vigoroso la voz, ahora escrita de los hablantes nativos que en su momento nos compartieron sus experiencias, que nunca se pierdan, que siempre se mantengan por la eternidad. Este trabajo servirá a cualquiera que tenga la motivación para emprender una investigación, ya que carecemos de un corpus lingüístico en aymara vía online, pues creemos llenar de algún modo ese vacío.
1.2. Género: Hombre
1.3. Edad: 74 años “CD-005” /
Cassette Lado B
1.4. Ocupación: Agricultor/a
1.5. Formación escolar: Inicial
1.6. Comunidad Huacuyo
1.7. Zona: Ch’allapampa
1.8. Sección municipal: 1ra.
Sección Copacabana
1.9. Provincia Manco Kapac
1.10. Horas de grabación: 0:24:60:012
1.11. Fecha: 21/AGO/2004
1.12. Entrevistador: Jorge Luis
Coaquira
1.13. Hojas transcritas: 14 hojas
1.14. Tipo de informante:
Informantes clave
1.15. Transcriptor: Jorge Luis
Coaquira Condori
Inf. Uka aptiriw sarañaxa, ukax arumaw sarañ
ukaxa ukat aptaniwayasinxa ukax mä wayuchiruw waytaniwayaña, niq’i wayuchiru
ukat apanxañax ukaxa. Panqar pilata willimpi ukax puriyanxañax, ukat awasirux
purxatsixa. Suma yatirix chiqak puryatayix, jan suma yatiristi ukax janirakiw
wakt’aykiti, janiw purxataykarakiti. Ukaw ukaxa, janipun purxatañ munxi ukhaxa.
Yaqhipax sapxiwa “k’ayrawa anaksuña” sapxiwa, k’ayra liwsuratax, pero nayax janiw uka luririkti. (Entr. :…) jallu umak
apanaqaptxa. Ukax apanaqañax ukax wayuchiruw aptanxañaxa, paris wayuchiru.
Entr.:
Wawanakaw arunaqayaña sapxarakisa, kunjamas ukaxa.
Inf.:
Janiw ikxa yatktixa, ukxa achachilajax
kuñtawayituwa. Wawanakaw suxtani u tunka payani anakthapisin arnaqayañ sapxiwa.
Ispanakaw juk’am suma mayix sapxiwa, janiw piru uk nayax luririkti.
Entr.:
(…) miqalaw
manq’ q’ipisix sapxiwa; jayumpi wayk’ampix achasiñapuniw sapxiwa. Uka
tuqinakatay arxayt’ita. Miqt’ayaña
Inf.:
ukax kuna lurañxatas, utata, yaputa u…
Entr.: Yaputuqitsti.
Inf.:
Yaputuqitx ukaxa. Nayraqatx qallt’amaw
qullqi tuqita. Qullqituqitxa a gusto qalltaw lurt’ayasitax mä misa alt’ayasin
ukax lurt’ayasita, sapa marasa ukax pä maratkipasa. Ukax qullqi utjañapataki.
Agust qalltaw ukaxa, agust paxsin ukax paxspachapachaxay ukaxa. Jan wali paxsiw
sapxiw ukaxa. Qalltaw nayax lurayasiritx ukat ukax qullqix justupak
utjixa. Uka qullqisti imasiñawa ch’iyar isiru, ch’iyar isiruw ukax
chillt’asiña. Janitix ch’iyar isiru imaskataxa ina…ch’usarurakix luraskatax
ukax justupatak qullqix utjix ukaxa. Agustu qalltaw ukax t’aqxatt’ayasitax
qullqitakixa.
Yaputakisti
Candilaryana (2 de febrero) ispirituna past’ayasirakitax, ukan ukax ukat yapux
utjarakinixa. Ukax igualarakikix ukax sitix mä…mä meriya misitsa, mä missa
lurt’ayasitax ukax cursi misa alt’ayasisina. Uka lut’ayasitax ukat
past’ayasitaxa. Ukaw ukax sarapax, mä waxt’a.
Entr.:
Utarusti kunjams yaqaptaxa.
Inf.:
Utarux ugualawa. Utaxa Kuntur mamani sistan ukaxa, ukax
warmirakkiw ukaxa. Utanx ukapi ukax asta waxt’itay waxt’itay sasa qhana
samkanxa luqch’ukitamxa. Ukax asta waxt’it sumpirs asch’ukitpaxa, yast ukax
janix amtasxtatixa. Kuntur Mamanitx ukat ukax waxt’it sasa sixa. Saparmaw
samkch’ukisix ukax yast lunawrasatix waxt’ayasxtax ukhax janiw ukax mayamps
samkasxarakitatix, ukhamaw ukaxa (….).
Entr.: Kunats Kuntur
Mamani sapxtaxa.
Inf.: Ukaxa utjawisay ukaxa, ukanay jiwasax qamastanx ukx, ukat kuntur mamani
sasx. Ukay jipxasistuy mä kundurjama,
ukaw sarawipaxa. Ukan qamastan ukaw ukax kuntur mamani sataxa, ukaw ukaxa.
(…)Ukaw jipxaschistux ukaxa. Kawkits uta katuyapuniw juttanxa uw…ukaw ukax (…).
Sitix jumax jan wali chiqar
puritax, janipuni uraqima utjkanixa. Mä jan wali phiruni chiqarux utt’askakismawa.
Nayraqatax rist’asitawa. Padre nuistru rist’asisaw kirusinampi ch’allt’ataxa,
uka saxranakakiw ukankixa. Ukakiw ukx lurarakix, uka ch’allt’asim ukhar
utacht’sima. Jani criyxamt, janiw kunas paskatamti. Kuna phiruniskphasay
qamasiskakitawa.Ukaw sarapax ukanxa. Janitx uka lurkatax kunayman, ni wawamaw
jan jakkaniti ukhana, ukaw ukax sarax (…).
Entr.: (…) Kunarus
miqala sapxixa.
Inf.: Miqala ukx janiw nayaxa istkti,
miqalaw apasiri sapxiwa. Janiw nayax ukx yaktixa. Uw…sapxiwa. Janiw ukx
saraykarakti, uw…
Entr.: Achachil
tuqitsti. Uka antawallaw sapxi ukkatsti.
Inf.: “Antawalla” ukax sarnaqiwa phisi, phisiw sarnaqixa. Phisiru tukuxa
ukax alts saranaqarakiw ukaxa. Akaratus, urus, arumas sarnaqaskakiwa. Ukax
purixa phisikiw purixa, mäy uñatatasix purixa. Ukax uñtakasix wali, ukhax
nayrapas llijllijtkakiy, ukaw ukaw
altunam sarnaqixa. Ukaw achachil sapxïxa. Piru jumatix antawall satax
puyrikiristam larphaña. Jumatix achachila satax janiw kamachkiristamsa.
Ukaxa ukhamakiw ukaxa. Jumatix achachila satax janiw kamachkatphas saranaqañap
sarnaqsiskix ukaxa. Peru wawanak apiya ukaxa. Qhanaw wawax jiwxi ukhaxa phisin
raskjatjama jiwixa ukax achachilapi apaqxix ukaxa. Ukat ukhamax uka antawallax
aparakiw wawaruxa (…). Ukaw jilapar jiwayixa. Ukatakiw kirusinamp difindiñax.
Kirusiñaw wali khust’atax, ukatx wila gomanaka naskis ukhaxa jiwq’ixhapxi.
Gumanak jiwq’ichapxi ukhamaw ukaxa ukampiw difindipxixa.
Nayra achachilanakasax
sarayapxanwa sarapxataynawa. Ch’iyar anux
uywasiñapuniwa sasa. Kunanawrasa jaqipax jiwxïxa ukuruw jaychkatxixa ukax
lamar quta q’ipkataway sapxïwa. Ukax janiw
yatkti ni saraykaraktsa, ni ukx kunjamax q’ipkatchi ukxa. Ch’iyar aux
uywasiñapuniw sapxiwa. Jiwx ukhax jaychkatxiy anurux ukhamanwa, peru janiw
nayax sarayxti. (…). Yaqipax ch’iyar
Phisis janiw uywasiñat siwa. Uywasiñaw siwa qullqi jat’xasix siwa,
jat’xasiw siwa, ukax uywasiñaw siw ch’iyar phisixa. Ukaw sarapaxa.
Uka arkuyiris uka kurmirux janiw
wukuchañat, amparaw ñusaqasiri sapxíwa., piru, (…) wikuchaskiritwa, janiw rpu
kamachasiriktsa. Ukax mä fïytapawa. Jumatix mä fïy katutaxa, mä crianza
katutaxa lurasiy taqi kunasa, piru sitic jumax jan yaqkatax janiw kunas
luraskiti, ukaw ukanx sarapaxa. Pero nayra achachilanakasaxa wali sarayanxa,
ukx jiwasax armt’asxtanpi, ukx janis criyxtantix ukax janiy lurasxarakitix,
sitix jan kuns ciykatax janiw luraskitix (…). Maytix kuns amtatax ukax
lurapunitaya. Sitix jumax lurchï, janitx luchï, kamacharakï saskatax janiw
kunas luraskaniti ukax mä fe, mä criyansarakiwa. Ukhamaw aka sarawinakaxa. Näx
ukham amuyt’x ukxa. Piru achachilanakasax wali sarayapxänxa ukxa.
Inf: Uñjawaytwa ukaxa chhaqhawayxiwa. Jichhax jilj taqpachapuniw chhaqhawayxixa. Sart’añaw nayraqat chinja
churañaw mä tawaquru. Mä tawaqurux kawki awatiskipansa, kawk Coapacabana, kawki
marakanak saraskipansa ukax arktasin ukax usar churañanwa. Chinjaña, ukax chinj churix
siwa ukaxa. Waynaw churañapax ukxa, phamiliapaw churañapax ukxa, janiw wayna
pachpa churañapakiti. Mamapa u kullakapa churañapaxa, ukax mä chinja
churañapaxa. Mä ruwkasphax ukhama ukaxa. Ukat yast mayampi, yast ukat ukax waynamp parlxi. Sart’xix,
sart’xi ukhax mä pä kitarir (guitarrero) ruwt’asiwayi. Ukat sari ukax mä
kantirimpi. Ukat ukx irsunxixa. Irpanqa ukat asta ¡muq’i¡ sasa arunaqasisa
irpanxix ukax guitaririyan ukax qillqayiris irxix asta uka Coapacabana…uka
kumri apachitanm irpxixa, ukat uka guitaririx kutt’anxix, kantiris ukat
kutt’anxixa, ukhakamaw ukaxa. Kitaririsa kant’asita irpaqanxa. Ukhamaw nayra
irpaqaxa. Jichhax ukxa isti ampar mayir
sarañaw sapxïxa. Ukhamaw ukaxa, ukaw jichhax mayjakiptawayxix ukax “pedir
la mano” ukaxix ukaxa. Ukhamaw nayra irpaqaxa. Ukax kantirimp saraña ukat
qillqt’ayaniña. Ukat ukax pä simanatsti
kasarasxaña ukat wastat mistsunxaña.
Inf.: Uka kasarasiwinxa araqallpu, ara…qullqip phuxthuski
ukax jalaqtixa jan walitaki,
surtijampis uskunti uka misana, surtijatix
p’akjatatti ukax jan walitaki, P’aksiwayi ukjax jiwañataki ukax watiwa. Ukax
mä kupits p’akjtanxa ukanx ukax wakt’arakikiw, ukax jan waliñstskiwa.
Ukax jan walt’añatakiwa ukanakaxa lurasixa. Kuna
isipas chhaqxi ukax jan waliñataki ukax
jaljtañatakiwa. Ukax wakt’apuniwa ukaxa.
Entr.: Kunarus Guitarir saptaxa.
Inf.: Ukax charankut tukantix,
charankut ukax tukt’asisay ukax (…) tukt’asix. Maynix guitarrar, maynix
charankut jat’irpayix, maynix
kantasa. Warmirakiy kantix ukaxa. “Irpastay irpastay” sasa ukax kantapas wali
sumanay nayraxa. Ukat ukax irpast sasa apachitat khuysarux uñjataxaw sixa ukax
“apur apuray rispachita”sasa ukax “liqiliqis
liqtanxaniw, pukupukus puktanxaniw” sasa. Ukhamaw kantanxa ukaxa, ukhamaw
kantapax ukaxa
Entr.: Kasarasirix kunjamans nayraxa. Ukxa
amtpaxhataw jumaxa.
Inf.:
Kasarasiriy nayrax chhachax maya
punchumpix pucht’ata, mä punch sukt’atampix kallachip patar jaqxatata ukhamaw
ukaxa. Simanaw jani uka punchx apsusiñakänti. Simana pasxix ukhax risienaw
apsusxapxänxa, ukahamaw ukaxa. Jichhax janiy, aliq ukhamakiy ukaxa. Ch’uspan añuntata. Pä puñchuninw ukaxa, ukat ukharux mä puñchuniskänwa, al ultimurux
q’ala chhaqhawayxixa. Ni ch’uspas jichhax, yaqhipa inas utilisasipkchi.
Yaqhipa jichhax ch’usps
utilisasipkarakiwa. Saco manqhar ukx, jamasarukiw apasxapxixa.
Entr.:
Kunj punchuns samipaxa.
Inf.:
Samipax rusar punchunwa. Narankharu u rusar punchunw ukaxa. Ukhapuniñapaw
kasarasiñatakixa, janiw ch’iyar puñchukaspati, ukax ukaw sarapaxa. Mä puñchux
sukt’ata ukax kallach patar
jaqxat’atakiwa.
Entr.:
Paypachay rusarañapanxa.
Inf.:
Paypachas, mayas rusaraphan, mayasxa
narankharupas ukax paypach rusaraphas, ukax paypach narankharupas ukax janiw
impurtkitixa, payak payaphaxa. Warmix
ukhamaraki awayt’at ukhama ch’uqaqt’asit
ukhama. Ukhamaw ukaxa. Siman intiruw qamix ukhampacha. Sinti lupiskphasa ukax
janiw apsusiñati. Sitix apsusitax padrinux jawk’antiwa ukaruxa. Janit kaskitat
sasaw jawq’antixa. Ukham, ukham kustumripuniw ukaxa. Jichhax chhaqhawayxiw
ukaxa.
Entr.:
Ukat kawkhats nayrax jaqichasipxirïnxa.
Inf.:
Copacabanarupuniw sarapxirinxa. Jichhax
kawkir istansanakans jaqichasxapxakiwa. Copacabanarupiniw sarapxirinxa.
Entr.:
Kuna alay sarappachanxa, jan ukax kunjamapachansa.
Inf.:
Alwaw sarapxirïnxa. Utat ch’amakapuniw
nina wiyanpixay ipsuwayirichixa. Pä nina wiyirimpi, janiw mayakiñapakit ukaxa.
Jaljtiriw siwa. Ukat ukax pä nina wiyax janiw jiwayañakit kuntinuamintipuniw
nakhaskañapax ukaxa. (…) ruwt’ataw ukax uka pä nina wiyirixa.
Entr.:
Kunarus wiyapxanxa.
Inf.:
Ukax wichhuruy wiyapxixa ukax waña
jichhu q’ipxarusiwayapxi, niya jiwirjamaxix wiyaqxix, niya jiwijamaxix mayar
wiyaqawayxixa. Ukhama ukax sarixa aurmaw mistsuwayixa. Awisax irpaqawayix chiqa irpixa, awisax utaruw
puriyasiwayki ukat irpaskixa. Ukahmaw ukaxa.
Entr.:
Kunjams apapxanxa. Kunarus lap’a khumupaw sasax sapxänxa.
Inf.:
Ukax
rispinsirapay khumt’at sarix ukaruw ukax lap’a khumupaw sapxïxa.
Ukakiw ukaxa (…).
Entr.:
Ukatxa iwxa arunakasti
Inf.:
Ukax ixwa arunakaxa padrinuw
ixwt’ix ukaxa. Parinuw ixwt’añapa. Puriyanxi, misat purinxi ukhat mä chhusi jant’akt’i
patiyuru ukat ukaruw inti lajsu uñtat qillpirayi, ukaruw awkiw nayraqata ixwt’i
ukat parawuyna sataw ukaxa. Uka jichhax parawuynx churix sapxixa.
Parawuynaw uk churix suma saranaqañapataki. Ukaw ukax parawuyna sataxa.
Entr.:
Kunas ukaxa.
Inf.:
Ukax ixwanaka. Ukax akhäma sarnaqataxa,
jaqixtaw jichhürutxa, jach’a tamar mantataxtaw, janiw yuqallaxtas ni
imillaxtas, jichhax miriraruw sarnaqxapxata ixwt’ixa. Nayrax Awki akharux tayk…ukharux warmintatapa ukhamarak mamapas
ixwt’araki. Parinuw ixwt’i ukahrux,
ukharux araparunus ixwt’i ukhama. Ukat ukhaxa enemigonakamas phisimp anump
thuqhuyix walxa, ukat ukax ukham saranaqañapataki, khaw kuna jan apanaqat
platunak, ariplatuw sapxiw mach’aq platunak p’akjapx phuks uk uñtasina. Uka
pensamientump pakjapx ukx ukax walt’apuniw ukaxa.
Entr.:
Ukat irpaqa utqitsti
Inf.:
Irpaqirix sarapxïwa
parin ruwt’asiwayasina, irpaqirix sarapxïxa. Niya kirataxchixay ukhaw juthax
sasxa. Ukat ukhaw sar’tasinx irpaqanxixa, ukatx uka layluy ukax má guitar, pä
guitarrir ruwt’asiwayi, mä kantirimp ukampiw irpaqanxixa. Ukax khä siwrara
markansa ukax siguiskiw ukaxa. Aka campunakan ukax aliq chikthapisin kasarasxap
ukat ukax mayajaptawayxiw ukaxa, ukat chhaqhañ munxi ukaxa jilapartiw ukanakx
jan sarayxiti.
Entr.:
Jichhax arxayt’itasmati aka Huacuyo markanx qhachwax utjanti.
Inf.:
Qhachwañax utjanwa. Qhachwañax kunawrasatix jawasax k’ichthapitaxi ukhawa jawasa
taqiñatakiw aywthapipxi. Ukax mä ayninwa ukaxa. Ayni, aywthapisin ukaxa
takipxix ukx asta k’ant’asis ukhamaw ukx taqipxix, ukat riskanst’apxaraki
ukhamawa. Kuna phus phust’xarupxix, kuna guitars yatipxix uka
tukt’asipxaraki. Tukt’asisaw ukx, ukax llamp’u sarayxapxixa. Ukanw qhachwañaxa.
Mayax
utjarakinwa usurinakaru ukax wila, wilt’iriw sarapxarakix ukanw
ukax jalayasiñanaka jalayasipxi, uñanaqañ laykuxa. Ukan ukax mä qhachwjam
lurapxarakikix, ukan mayat maya jalayasipxi ukax kuñtunakjam lurapxaraki ukax
ukarakir ukaxa. Ukaruw qhachwañ sapxaraki.
Entr.:
Ukat uka qhachwanx khitinakas ukankaspanxa.
Inf.:
Tawaqunakampi waynuchunakampiw ukankixa.
Entr.:
Janiy mä aykix ukankkasphatix
Inf.:
Munirix saraskakispaw ukarux janiw
khitis sarkaspatix, yamas mamanakax (…) wawa usuki ukhaxa, ukhax obligacionay
sarañapax, phamilianakapas ukaxa. Ukham ukax jichhax chaqxiwa. (…) Ukarux
qhachwa sapxarakiwa. Jawas takiñaw
qhachwa satax khaya quta khukhat tuqinakanx sarayasipkiw jichhhaxa, aksanak
chaqxix ukaxa. Nayax jisk’a waynuchuskayäta ukhakamax utjaskanwa ukax, ukat
chhaqhawayxiwa. Ukaw qhachwañ sataxa. Ukax arumaw, ukax janiw urukit (…) kunawrasaskasphas ukaxa (…) Qhachwir
sarañ may aywthapipx ukhax jawas takir sarañan siskasphas ukhamaw ukaxa, ayniw
ukaxa, maynitakiraki mä jayp’u, maynitakiraki mä jayp’u ukhamaw ukaxa. Waljaxay jawasax achchinxa.
Entr.:
Qamaqi chakut arxayt’ita.
Inf.:
Suru chakuxa utjanwa nayra patrón
timpu. Mä tam iwijaxa kimsa patakanwa, ukxa uyunakar mantasinxa manq’aranwa
ukatwa surxa jan uñjanxa uñjapxanxa, ukaw
ukaxa chakuña sataxa. Ukharux
kachiña kawkharus
jark’thapiñax uka. Akanxa utjanwa khä…Qisanani, Wila jaqhi, uka pä chiqapuniw ukax. Aka Kantampi, uka kimsa chiqawa, ukharuw muyuntapxana,
jak’thapipxana ukaruw kachiña sañaxa. Sorro kachiw sata (…) mä chilar
jark’thapiña ukhaman ukaxa. Suru katupxanxa ukhama ukaxa. Ukaxa ukatakixa.
Janiw ukax ukhamaki katuyaskiti, ukatakix ukaxa Jilaqata, Mayurdumu,
Kampunakamp ukawa misanakatxa martis viernisaw ukx chakuñapaxa. Ukhatakiw
misanakamp priparawayapxi, achachilar pajayapxi. Ukat katjayasix, janitix
pajaykatax janiw katuyaskit ukaxa. Ukhamat katuyapxänxa uka surunakxa.
Jiwarayapanxa jan asinta iwija gastañapataki ukx jiwarayapxanxa.
Entr.:
Ukhamax patrunay uñxtayawaypachax ukxa.
Inf.:
Patrunaw uñstayawaypacha ukxa, janiw
khitin uñstayataps yatkti. Patrunaw uñstayawaypacha. Inas achachilanakasax
yatipunchina uakt patrunanakaru awisapxasp?ana, juk’amp uñstayawayaspanxa. Ukax
mä uwligasionanwa ukaxa katuñax,
asintatakix ukaw lurañanxa. Asta pastu jark’añatakis “wank’u katuñawa”. Wank’u katuñaw sasa ukax tampuras tan-tin-tun, tan-t’in-tun tampurt’asisa,
kurnitamp kurnitch’ukisa ukhamaw
katupxanxa.
Entr.:
Ukhamax wank’ux katuñarakkinaya
Inf.:
Ukax katuñarakinwa ukax jan pastu
pirtiskañapatakix, takschixay wank’ux, chhuxupampixay liju pirtsuychix ukat ukax katuñarakkinwa. Wank’u katu, Suru chaku ukaw utjanxa.
Entr.:
Kuna Pachana suru chkupxänxa
Inf.:
Surux chakuñanwa aka 29 de octubre, San
Miguel ukhawa septiembre, mejor richu septiembre, 29 de septiembre ukhaw ukax,
San Miguel ukhapuniwa. Ukhapuniw ukax timpt’ix, ananaqi ukhaxa, anux kamisas
ananaqix ukhamaw ukax ananaqix ukhaxa. Urqux Qhaphiyat juti siwa. Urqux mä truppachaw
jutix siwa, ukaw uka qachu surunakar injerawaypacha ukaxa. Uk pasxipanx
sarxarakpachax ukaxa. Ukhaw timpupax ukat ukax lukuptataw tutuknaqix, ukhax
janipuniw jaqs axsarkitixa. Ukat ukha timpux katuxa. Yaqha timpusti jayat
jaqitakix t’ijtxix, jaqitakix t’ijtxixa, axsariw ukat ukax jaqitakix, ukat jan
katkitixa. Yaqha timpux katusphaw, uka yapu ch’uxña timpuxa. Achachilan anupachixay ukaxa, yapunakarux
juyphintayasphawa ukat ukax jan phastiryañakiti uka timpuxa. Uka timpux,
surru katuñ ukhax san miguel ukhax uka janiw, japux apthapitachixay, apthapitay
janixay kuna yapus utjchitix, ch’usa apthapitay, uraqinqaskchixay kuna
satatasa. Ukat ukha timpux satañax ukhax janipi kuns lurkitix (…) uka kunkimpiw
ukx katupxixa. Jichha sanan katxapxi.
Entr.:
Jichha sanan katjapxi ukx kharsxapxitti.
Ukx kamachapxansa.
Inf.:
yä, ukax katjapxiwa. Asint timpunxa
patrunatakiw katupxixa. Jichha patrón sarxanx ukhatx katutaskanwa. Ukax maya katjapxix liju kharinuqxasipxixa,
asta maysk’a aychsa, asta lip’ichipamsa, wilapams ukhax juchhantrapxiwa. Ukax wali qullaw ukax, wali
qullaw ukaxa, Suru aycha maq’iriki ukax
janiy khits axsarkaspatix ukax, mä sicrituw ukaxa. Suru wich’inkh yamas
ukax jila alaniwa. Mä suru wich’ink nayax
aljawatx kiñintus wuliwianuruw, kustiw ukaxa. Waliwa ukax piluta anatañataki,
guirar sarañataki, cuartilar sarañataki. Suru wich’inkhamp mä rayu walamp uka
apt’atayatatix janiw kuna kamachkatamtixa, ukaw ukan sicritupax surunx ukaxa.
Piru jakkipan apaqañamax, sitix para el amur sasa munasiñatak apaqatax ukax
walt’ayapuniw, sitix para el trawaju sasa apaqatax, tarwajutakipuniwa. Sitix
para el niguysu niguysutakirakiwa. Jakaskipan ukax sutiñchañaxa. Niyatix
jiwatat apaqatax janiw ukax walixiti, inas criyisin ukat walt’ayarakchispa,
peru jakkiriru jakapachjatat apaqasitax
wali khust’atapuniw, chiqt’ayapuniw ukaxa. Ukaw u ukax sicritupax jupanxa.
Entr.:
Nayrapachan katjapxan ukax…
Inf.:
Katjapxan ukhax parunatakkiw
apxapxanxa. Uka patrunaw ukx
khariyasiskirixa.
Entr.:
Lip’ichip kamachpxirisa.
Inf.:
Ukaxa kamachapxapunirichix ukaxa.
Lip’ichix ukham arkuntataskiriwa. Paqallqu mänx apasisinkiritxa, ukat ukx
aljarasiwayxarakt. Ukx jupax khariyasiskchi, aychapx manq’askchi kamachakchi.
Piru patrón sarxi ukatx jaqix jaqix janiw pirtxitix, maysk’akamak uñjxpxix,
ratukiw kharinuqapxix, nus kuna kunataki walichi. Nasaps apaqapxi, jiñchs
apaqapxi, wich’inks, wich’inks apaqi. Qutunakaps apaqapxi. Qutunakapax arkirutakiw wali sasa, amparanaks apaqapxi ukahamw apaqapxi.
Janiw piru ukiriw näx sum saraykti. (…) mä ratukiw ch’us piljapxiri. Wilap aliqas usuninakax phuxtasin aliqas
umanti, ukax chuyma usutakiw sasa. Khusa qullay…uka aychap manq’irix
janiykuns axsarkitixa. Arumas saraskakispaw, kawks saraskakispaw, janiw khits
axsarkaspati, ukhamaw ukax suru aych manq’irixa.
Entr.:
Kuna pachas chhaqhawayxixa. Jichhax
sanan, kunats chhaqxarakixa.
Inf.:
Ukax mä kims pusi marach ukhaw
chhaqxix, ukhakamaw siguiskanw ukaxa. Suru chaku sataw ukaxa siguiskan ukaxa.
Pusi marapaxhaw ukhaw chhaqhawayxix ukaxa. Ukax liyinak apsxapxix uka aka
utjirinakax jan jiwayataskphant, animalanakax arxatatapan sixa ukat chhaqxix,
ukat ukax pruywiruxix ukhat katuñax, ukat jan katutaxitixa. Jan katutax
janirakiw jaqiruxa phastirxiti, ukax mä wingansas armasin ukaxa. Nayra
tatanakasa ukax katupchi piwuraw ukax uyunakaru mantasin manq’arana. Jichhax
jan katxtan ukatxa janiw ni khitins manq’sutax tant parlasxit, ni khitis
awisxituti ukham maq’arxi sasa, mas win anuw maq’arx sapxiwa. Janiw ukhat
phastiryxit, mä wingasiw surruxa jiwasat juk’amp yatixa. Jiwasaw thakhit
saranukuwaytan, suruti enemigusanan
intonsis ukatx jiwasaw saranukuwaytan ukhat surux maysar thakhip sarawayxi.
Jiwasax maysarurak thakhit saranukuwayxtan, ukat enemigutan, ukat jan jak’asiñ munxtantixa. Jan ukax
nayrax surux suma amigun, kamis aux amigux jall ukhama amiguchinxay, ukat ugual
yatiniñanichiyatanxa ukata.
Entr.:
Kunats ukat qamaqirux paqallq chuymaniw sapxixa.
Inf.:
paqallq
chuymanipuniw, paqallqu, suxtaxa akch’itkamakiwa. Qhawqha qullunikitix ukha
qullunpachaskiw ukaxa, mayaw
jach’pachitaxa, ukampix paqallq chuymanipuniwa. Qamaq chuymax paqallq t’ixsutaw, chuymapaxa, Paqallqupuniw
chuymapaxa. Iwijanxa mayakichixaya. Paqallq ukhaw ukankixa. Maya jach’pacha,
suxtax jisk’pachkamakiw ukaxa. Paqallq chuymanispuniskiwa ukaxa. Uka chuym näx qhuthuqiyasinx umiritwa, ukax
wali khusaw siwa. Kuns yatjakismaw sisa (…).
Entr.:
Nayrax sikurinakaw utjirix sarakisa, uka tuqitay arxayt’itaxa.
Inf.:
Näyrax utjan achachilanakaxa
kuñtawayituw nayaruxa: “Nayra aka jistan jichhax Dios tataw sistanxa ukax, inas
ukaxa ispañulanakax arkanaqchina ukat ukaxa, no si, siwar qhap’iskan sasjamakiw
si. Ukay ukax Dios tatas pasawaychi, ukat diablonakaw juthatay siwa. Kawkharus
sarix uka jaqix sasa. Ukat aka siwar qhap’irapisk
ukhaw pasawayix sasa. Ukax siwarax ratukiw ch’uxñaxatayna siwa ukhaxa”. No si
uka timput uka jaqinakaw thuqpachanxa, uka suldadunakaw, uka ispñul jaqinakaw
ukxa puriyaniwaypachaxa. (…) janiw sikurix näyra saratapakiti, ukax
ispañulanakan sarapatapaw ukaxa. Ukat ukax uka kart isinakampi ist’asisin
thuqhupxanxa.
Entr.:
Kunjams isisipxanxa.
Inf.:
Kamisatix suldadunakax jichhax
pallapallax siwrar markanakanx sarnaqasipkix uka pachpa isimp ist’ataw thuqhupxänxa,
ukham isintasisaw tuhqhupxixa.
Entr.:
Ukax kuna pachjamasa.
Inf.:
Ukax semana santa ukhaw thuqhupxixa.
Simana Santa ukx thuqhupxix ukaw lunisat qallti; lunis, martis, mierculis,
juywis, minus virnis. Sawaruw pasku uruxixa, ukhaw ukaxa thuqhuxa. Sapa maraw
ukhaw thuqhuxa. Ukax niyaw mä kmsa marach ukhakiw ukax chaqhaskarakpacha. Ukax
chhaqxarakkiw ukaxa.
Entr.:
(…) Kuntakis sikupxanxa.
Inf.:
Pallapalla sikupxanxa mä uka simana
santanxa Dios tatay jakatatchi, jaktayxanäni sasa, uka amtampi ukax lurapxanxa,
ukax jaktxiw sasa. Sawaruw jaktxix, ukat sawaruw thuqhupxanxa uka amtampiwa
ukaxa phistachapxanxa. Mä tawaqu u mä
waynuchu ukaw ukx pasañapanxa, kuna sitinisa, ukx armt’xtwa Entr.: Janit rawunaki Inf.: Janiw yaqhapuniwa. Ukaw manq’
payix arumatakix, ukaw maq’ayix, maq’ayañaw ukaxa. Qhipha maranakax ukax janiw
khithi manq’ayiris utxanti. Aliqakiw thuqxapxix. Ukax suna suna ukax asta
aywthapisin tirasxapxix ukaxa. Janiy pirmirux pasantiniw ukaxa.
Entr.:
Ukat ukax rawunaw sasa ist’iritxa, ukax kunansa.
Inf.: Ukax, ukax warmiw rawunaxa. Ukax isisxix sumpirux k’uljtata, pullirax
alriwis tuqit pullirt’ata thuqhxix, ukax sultarunakampi sikt’asit ukax
rawunas wayt’asita ukax may irptasin thuqhxixa. Ukaw ukax rawun sataxa.
Warminakaw taypin thuqhux, ukaw rawunaxa.
Entr.:
Janiy taqinix rawunanikantix, ukax mä
qhawqhanikinay, janicha.
Inf.: (…) Tawaqunakax waljani munix
ukax waljaniy thuqhux, mä qawqhanikitix
qawqhanikiya. Yaqhip sunanakan waljani, yaqhipanakansti juk’aniki.
Rawunanipuninw näyrax, rawunanipuninwa.
Casarus sultiras thuqhuskakiw ukanxa, thuqhuskakiw janiw sultirkamakikanti
ukanxa rawunanakaxa. Ukar rawuna sataxa. (…). Ukax ukhamaw rawunax, riwsun t’irintata, ukax jan uñtkaya. uKax jan uñt’ayasiñataki, sumpirux
kuljtat asxatat, ukan khakhantat ukax alriwisat pullirt’at ukhamaw ukax thuqhux
u…ruyrax patankiw ukaxa.
Entr.: (…) Sikupxixa, uka sikux apañapuniw anchanchun chiqar
sasa.
Inf.: ukaxa apañawa kawkhatix wali
añchañchunixa ukharuw apañaxa. Jayp’, mä jayp’uw apataxa, sañani mä mä misa,
dulsi martis jayp’u u virnis jayp’uw
apataxa. Mä misa, dulsi misa alt’asin ukxa mä yatiriruwpripart’ayawayata ukxa.
Uka apataxa intix niya qullu puntar jalarantawaykix ukhaw uk, uka wali
phirunikix, kawkhantix umax wali altut thuqxatkix ukharuw (…) kunjamtix
sisktanxa ukhama ch’umt’ataxa. Ukat jichhax ukhar may misxa paskatayatax
ukax niyaw intix niya qullu phuntaru mantarantix jayp’jax, ukaw
paskatayawayata. Ukatw jaya chiqar jaltasin ist’ataxa. Ukatx kuna musikxay
amtstax uka pallapall musikx ukpin tukantix ukjanxa. Ukpuni ist’atax,
tukkasphas ukhampuniwa. Ukaxa ist’askis, ist’askasmas ukhamw ist’asixa. Janir
tukkix tukuyañatakixa, ukax yatstanxay
qawqcha timpus tukañax ukxa, janir tukkix tukuykipan may jalantasin, may apthapisiniwayxataxa.
Ukat jutxata, jaqhi phuntanakat ukax mä
wichhuw utji, yaqha kasta uk
aptaniwayata. Ukat quta umamp uk wallaqhiyasin uk aytirt’ata, yast ukatx ina
jasakiw sikt’ataxa. Justupakiw kantxixa ukaxa. Janitix uk lurkatax ñachthapisiw ampars akhamaru. Suku apt’ataxay
sikstaxa ukhamaru, ukatx janiw ayaqasiñ puykatati, ñachjasiw siw ukaxa. Ukham
ukax jan amtkat ukhax wali qhulu sikuñax ni arskis akhamaw ukax sarapaxa. (…9
intix qullu puntar mantarantawaykix ukhaw ukax paskatayaña. Nanqha anchanchun
chiqar apañaw ukaxa. Ukaw sirinayaña sataw ukaxa. Näx llusq’aruw apiritxa, khä
Wilin llusq’aruw apiritxa. Trupajax utjanwa. Ukat ukx mä yatirir
lurt’ayawayasin ukx apiritxa. Per yatirimp sarañax ukarux, ukat ukarux
paskatayaña ukat ukax apanxaña. Arumaw purinxiritx sikus q’ipt’asita, ukat ukax
quta umampi. Qutax wal qhulluqix ukaxa. Jaqhi phuntanakan chiww…chiww…sasa
chiwunkiskx jisk’a wichhunakax, ukaw
aptasin ukax ukamp wallxtayasinaw ukampiw
aytirañax sikux, ukat wali jasakixa. Justupakiw kantxix ukaxa. Ukaw
sarapaxa. (…) Jan luratax ñachthapisiwa, janiw jakintayaskitix ni sikus
arskitixa, ukam lurasix ukaxa.
Entr.: Nayrax aka Wak’a Uyu markanxa kuna phusasa utjanxa
(…).
Inf.:
Phistax utjanxa aka Natiwirarana, mayax
rusayruna utjanxa. Uka paya phistay utjanxa. Mayax ixsaltasiyunan kun utjan
siwa, ukax chhaqxiwa. Ukaxa patrunanakarakkiw uwlijix phista pasam sasxa, ukatx
jan ukax patrunanakarux yaqipax jikxatxasphanwa, kamisas aka Ajananin
utjana maynix Dionicio Tito sataw ukaxa walja
asintaru satanwa, walja wakani, patrunanarux jikxatxapuninwa. Ukat
rijimintu Loampixay ukx apanukuyxchix, ukx utaps phichkatayawayxi ukhama. Jani
jupar jikxatayasiñatakiw ukx phista pasañax uwlijaturix, ukx patrunanakaw
uskunxa. Ukat uka phistxa, uka phista, uka phista partinuqasisin, ukax nänx
siptimrinaniwa. Maynx ukax maysaxaru yaqha phistanakarakiniw ukxa, ukat ukx
wakthapiyapipxataynaxa. Yakat ukax phitachayapxanxa.
Ukat
mayx jiwasanx uchuri siptimrinwa (8 de septiembre), ukax mayax dies de
octuwrinwa (10 de octubre). Uka pä phistaw utjanxa. Rusayru u natiwirara.
Entr.:
Kunsa ukanx thuqhupxänxa
Inf.:
Ukanx thuqhupxanwa nayrax qinaqina, sikuri ukatx uka thuqhupxänxa,
ukat qhipa maranakat murinuw uñstxi,
ukat murinu thuqxapxana. Ukharuw llamirara
kuna kullaws thuqxapxarakina, ukham
thuqhupxanxa.
Entr.:
Aka wakuyu markanx kuna thuqhus näyra, näyra thuqhupunixa.
Inf.:
Näyra thuqhux pinkilluy, utachawinakansa tarqa,
phun phunant’askaña ukanakaya
utjanx thuqhuwixa. Ukaw näyra thuqhunakaxa. Ukax timpun timpuninw, janiw kuna
ratus ukax tarqs thuqkitixa. Karnawal timpuy tarqx thuqhux uw… Mäsk’ak pinkill phusant’askiritha.
Entr.:
Pinkillsti kuna Pachano phusapxanxa.
Inf.:
Pinkillx
utachawi ukanakan ukax thuqhunxa, pinkillutx thuqhuxa Kuna irpaqasiris,
kasarasiris pinkullumpikinay nayraxa ukaxa, janiw tarqampis thuqkaspati
kasarasirix ukax. Saran saraninwa. Ukax timpun timpun sistanxa jichhx jall
ukaxa saran saraninwa. Ukax ukaw näyra musikanapax jupanakanxa. Machaq utarux
wal phusxayañ thuqhuyañaxa.
